Μηνιγγίτιδα: συμπτώματα, πώς κολλάει και πότε είναι επείγον

Η λέξη «μηνιγγίτιδα» τρομάζει, και με το δίκιο της. Ταυτόχρονα, τα περισσότερα περιστατικά πυρετού και πονοκεφάλου δεν είναι μηνιγγίτιδα. Το σημαντικό είναι να ξέρουμε ποια σημάδια είναι ύποπτα, γιατί η βακτηριακή μορφή είναι ιατρικό επείγον και η ώρα μετράει. Σε αυτό το άρθρο, με ύφος ήρεμο και χωρίς πανικό, βλέπουμε τι είναι, πώς μεταδίδεται, τι συμπτώματα δίνει σε βρέφη, παιδιά και ενήλικες και πότε πρέπει να πάμε αμέσως στα επείγοντα. Είναι πληροφοριακό κείμενο και δεν αντικαθιστά τη διάγνωση.

Τι είναι η μηνιγγίτιδα

Η μηνιγγίτιδα είναι φλεγμονή των μηνίγγων, των μεμβρανών που καλύπτουν τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό. Προκαλείται συνήθως από ιούς ή βακτήρια, πιο σπάνια από μύκητες ή άλλα αίτια.

• Ιογενής μηνιγγίτιδα: είναι πιο συχνή και συνήθως ηπιότερη. Οι περισσότεροι υγιείς άνθρωποι αναρρώνουν, όμως χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση για να τη διακρίνει ο γιατρός από τη βακτηριακή.
• Βακτηριακή μηνιγγίτιδα: είναι σπανιότερη αλλά πολύ σοβαρή. Μπορεί να εξελιχθεί μέσα σε ώρες και θέλει άμεση νοσοκομειακή φροντίδα. Συχνά αίτια είναι ο μηνιγγιτιδόκοκκος, ο πνευμονιόκοκκος και, ιστορικά στα μικρά παιδιά, ο αιμόφιλος.

Πώς κολλάει

Τα βακτήρια που προκαλούν μηνιγγίτιδα ζουν συχνά αβλαβώς στη μύτη και τον φάρυγγα ορισμένων ανθρώπων (φορείς), χωρίς να τους αρρωσταίνουν. Μεταδίδονται μέσω σταγονιδίων του αναπνευστικού, δηλαδή με παρατεταμένη, στενή επαφή: φιλιά, κοινή χρήση ποτηριών και μαχαιροπήρουνων, ζωή στον ίδιο χώρο με κάποιον που νοσεί, κοιτώνες, στρατώνες, κατασκηνώσεις.

Δεν είναι τόσο μεταδοτική όσο η γρίπη ή το κοινό κρυολόγημα. Δεν κολλάμε με μια στιγμιαία επαφή σε δημόσιο χώρο. Οι στενές επαφές ενός ασθενή με βακτηριακή μηνιγγίτιδα αξιολογούνται από τις αρμόδιες υγειονομικές αρχές, και ο ΕΟΔΥ δίνει οδηγίες για τα μέτρα προφύλαξης.

Συμπτώματα στους ενήλικες και στα μεγαλύτερα παιδιά

Τα πρώτα σημάδια μοιάζουν με γρίπη, γι' αυτό η διάγνωση δεν είναι εύκολη. Αυτό που προβληματίζει είναι ο συνδυασμός και η γρήγορη επιδείνωση:

• ξαφνικός υψηλός πυρετός
• έντονος πονοκέφαλος που δεν μοιάζει με τους συνηθισμένους
• δυσκαμψία (πιάσιμο) στον αυχένα, δυσκολία να φέρετε το πηγούνι στο στήθος
• ευαισθησία στο φως
• ναυτία, έμετος
• σύγχυση, νύστα, δυσκολία στο ξύπνημα
• κρύα χέρια και πόδια, πόνος στα μέλη, ρίγος παρά τον πυρετό
• εξάνθημα που δεν ωχριά με πίεση (βλ. παρακάτω)

Δεν εμφανίζονται απαραίτητα όλα, και δεν εμφανίζονται με συγκεκριμένη σειρά.

Συμπτώματα στα βρέφη και τα νήπια

Στα μικρά παιδιά τα σημάδια είναι πιο διακριτικά και δεν περιλαμβάνουν πάντα δυσκαμψία αυχένα:

• πυρετός, ή αντίθετα πολύ κρύο δέρμα και χαμηλή θερμοκρασία
• ανησυχία, διαπεραστικό ή ασυνήθιστο κλάμα, ερεθιστικότητα όταν το παίρνουμε αγκαλιά
• άρνηση για φαγητό, εμετοί
• υπνηλία, δυσκολία να ξυπνήσει ή «χαλαρό», άτονο σώμα
• εξόγκωση ή ένταση της φοντανέλας (του «μαλακού» σημείου στο κεφάλι)
• χλωμό, κηλιδωτό δέρμα ή εξάνθημα

Κάθε φορά που ένα βρέφος φαίνεται πιο άρρωστο από ό,τι περιμένετε για τον πυρετό, εμπιστευτείτε το ένστικτό σας και ζητήστε άμεσα ιατρική βοήθεια.

Το τεστ του ποτηριού

Το εξάνθημα της σηψαιμίας από μηνιγγιτιδόκοκκο ξεκινά ως μικρές κόκκινες ή μωβ κηλίδες και δεν ωχριά όταν το πιέζουμε. Πιέστε το πλάι ενός διάφανου ποτηριού πάνω στις κηλίδες. Αν παραμένουν ορατές μέσα από το γυαλί, αυτό είναι επείγον. Σε σκούρο δέρμα κοιτάξτε τις παλάμες, τα πέλματα, την κοιλιά και το εσωτερικό των βλεφάρων. Προσοχή: η απουσία εξανθήματος δεν αποκλείει μηνιγγίτιδα, και δεν πρέπει να περιμένουμε εξάνθημα για να ζητήσουμε βοήθεια.

Πίνακας: ιογενής και βακτηριακή

Πρόληψη

Το πιο αποτελεσματικό μέτρο είναι ο εμβολιασμός. Το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών περιλαμβάνει εμβόλια για τους συχνότερους μικροοργανισμούς που προκαλούν βακτηριακή μηνιγγίτιδα, ενώ σε ορισμένες ομάδες (π.χ. έφηβοι, φοιτητές σε κοιτώνες, ταξιδιώτες, άτομα με ειδικούς παράγοντες κινδύνου) υπάρχουν πρόσθετες συστάσεις. Το ποια εμβόλια ταιριάζουν στον καθένα το αποφασίζει ο παιδίατρος ή ο γιατρός σας, βάσει του ισχύοντος Εθνικού Προγράμματος Εμβολιασμών και των οδηγιών του ΕΟΔΥ. Συμπληρωματικά βοηθούν:

• συχνό πλύσιμο χεριών και κάλυψη του στόματος όταν βήχουμε ή φτερνιζόμαστε
• μη κοινή χρήση ποτηριών, μπουκαλιών, οδοντόβουρτσας ή πιπίλας
• αποφυγή στενής επαφής με άτομα που νοσούν
• υγιεινός τρόπος ζωής: ύπνος, ισορροπημένη διατροφή, μη κάπνισμα

Κανένα συμπλήρωμα ή προϊόν φαρμακείου δεν προλαμβάνει τη μηνιγγίτιδα. Αν σας έχουν ενημερώσει ότι ήρθατε σε επαφή με κρούσμα, ακολουθήστε τις οδηγίες του γιατρού και των δημόσιων υγειονομικών αρχών.

Τι κάνουμε όταν υποψιαζόμαστε μηνιγγίτιδα

1. Δεν περιμένουμε να «περάσει» ή να βγει εξάνθημα.
2. Καλούμε το 166 (ΕΚΑΒ) ή πηγαίνουμε αμέσως στα επείγοντα νοσοκομείου.
3. Μετράμε τη θερμοκρασία αν γίνεται γρήγορα, με ένα αξιόπιστο θερμόμετρο, αλλά δεν καθυστερούμε τη μετάβαση.
4. Λέμε στον γιατρό τα συμπτώματα, από πότε ξεκίνησαν, αν υπήρξε επαφή με κρούσμα και το εμβολιαστικό ιστορικό.

Σημείωση: στο σπίτι έχει νόημα να έχετε ένα αξιόπιστο θερμόμετρο και τα βασικά διαγνωστικά που χρησιμοποιείτε ήδη, ώστε οι μετρήσεις να είναι διαθέσιμες όταν τις ζητήσει ο γιατρός.

Πότε επειγόντως στον γιατρό ή στο νοσοκομείο

• πυρετός μαζί με έντονο πονοκέφαλο και δυσκαμψία αυχένα
• εξάνθημα που δεν ωχριά με το τεστ του ποτηριού
• σύγχυση, υπνηλία, δυσκολία στο ξύπνημα, σπασμοί
• βρέφος με πυρετό που αρνείται τροφή, κλαίει διαπεραστικά ή είναι άτονο, ή έχει φουσκωμένη φοντανέλα
• κρύα άκρα, πολύ χλωμό ή γκριζωπό δέρμα, δύσπνοια μαζί με πυρετό
• επιδείνωση μέσα σε λίγες ώρες

Στο νοσοκομείο, ο γιατρός μπορεί να κάνει αιματολογικές εξετάσεις και οσφυονωτιαία παρακέντηση για να διαπιστώσει το αίτιο και να αποφασίσει την κατάλληλη ιατρική αγωγή. Μην καθυστερείτε ούτε προσπαθείτε να διαχειριστείτε το πρόβλημα μόνοι σας.

Συχνές ερωτήσεις

Πώς κολλάει η μηνιγγίτιδα;

Τα βακτήρια και οι ιοί που την προκαλούν μεταδίδονται κυρίως με σταγονίδια από το αναπνευστικό σε στενή και παρατεταμένη επαφή, π.χ. φιλιά, κοινά ποτήρια, κοινή διαμονή. Δεν μεταδίδεται εύκολα με περαστική επαφή.

Μπορεί να έχω μηνιγγίτιδα χωρίς εξάνθημα;

Ναι. Πολλοί ασθενείς δεν έχουν εξάνθημα, ή εμφανίζεται αργότερα. Αν υπάρχουν πυρετός, έντονος πονοκέφαλος, δυσκαμψία αυχένα ή σύγχυση, ζητήστε βοήθεια χωρίς να περιμένετε εξάνθημα.

Η μηνιγγίτιδα είναι πάντα θανατηφόρα;

Όχι. Η ιογενής μορφή είναι συνήθως ηπιότερη. Η βακτηριακή όμως είναι επείγουσα και, αν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα, μπορεί να έχει σοβαρές επιπλοκές. Γι' αυτό η έγκαιρη αναγνώριση έχει τόση σημασία.

Πόσο διαρκεί η επώαση;

Σε πολλές περιπτώσεις βακτηριακής μηνιγγίτιδας τα συμπτώματα εμφανίζονται μέσα σε λίγες ημέρες από την έκθεση (συχνά 1 έως 10 ημέρες, ανάλογα με τον μικροοργανισμό). Ο γιατρός και ο ΕΟΔΥ θα σας καθοδηγήσουν σε περίπτωση επαφής.

Προφυλάσσει ο εμβολιασμός από όλες τις μορφές;

Όχι από όλες. Τα εμβόλια καλύπτουν συγκεκριμένους μικροοργανισμούς και ομάδες. Δεν προστατεύουν από κάθε αίτιο μηνιγγίτιδας, ωστόσο μειώνουν σημαντικά τον κίνδυνο των πιο σοβαρών μορφών. Ο παιδίατρος ή ο γιατρός σας θα σας πει τι ταιριάζει.

Συμπέρασμα

Πυρετός με έντονο πονοκέφαλο, δυσκαμψία αυχένα, σύγχυση ή εξάνθημα που δεν ωχριά είναι λόγος να μη χάσουμε χρόνο. Ο εμβολιασμός και η υγιεινή είναι οι καλύτεροι σύμμαχοί μας. Αν έχετε απορίες για το τι να έχετε στο φαρμακείο του σπιτιού, στείλτε μας μήνυμα· για κάθε ύποπτο σύμπτωμα όμως, το πρώτο βήμα είναι ο γιατρός.

Πηγές

• ΕΟΔΥ – Μηνιγγιτιδοκοκκική νόσος και οδηγίες για επαφές (eody.gov.gr)
• World Health Organization (WHO), Meningitis fact sheet
• NHS, Meningitis – symptoms and the glass test (nhs.uk)
• ECDC, Meningococcal disease factsheet
• Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών, Υπουργείο Υγείας