Σαλμονέλα: συμπτώματα, πώς κολλάει και πότε πάμε στον γιατρό

Κάθε καλοκαίρι, και όχι μόνο, ο πάγκος του φαρμακείου γεμίζει ερωτήσεις του τύπου «έφαγα κάτι και από χθες το βράδυ δεν στέκομαι όρθιος». Η σαλμονέλα είναι από τα πρώτα πράγματα που σκέφτονται οι άνθρωποι. Εδώ θα δούμε με απλά λόγια τι είναι, πώς μεταδίδεται, ποια συμπτώματα δίνει, πώς την αποφεύγουμε στην κουζίνα και, κυρίως, πότε το πρόβλημα χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση. Το κείμενο είναι πληροφοριακό και δεν υποκαθιστά τη διάγνωση.

Τι είναι η σαλμονέλα

Η σαλμονέλα (Salmonella) είναι ομάδα βακτηρίων που ζουν στο έντερο ζώων και ανθρώπων. Όταν τα βακτήρια φτάσουν στον οργανισμό μας μέσω τροφής ή νερού, μπορούν να προκαλέσουν γαστρεντερίτιδα, δηλαδή φλεγμονή του πεπτικού. Η λοίμωξη λέγεται σαλμονέλωση και στην Ελλάδα παρακολουθείται από τον ΕΟΔΥ, όπως και σε όλη την Ευρώπη από τον ECDC και την EFSA.

Πώς κολλάει

Η πιο συχνή οδός είναι η κατανάλωση μολυσμένης τροφής. Τα βακτήρια δεν αλλάζουν συνήθως τη γεύση ή τη μυρωδιά του φαγητού, γι' αυτό δεν μπορούμε να τα «καταλάβουμε». Οι συνηθέστερες πηγές είναι:

• ωμά ή ανεπαρκώς ψημένα αυγά και προϊόντα με ωμό αυγό (π.χ. σπιτική μαγιονέζα, κρέμες, μους)
• πουλερικά και κρέας που δεν έχουν ψηθεί καλά
• μη παστεριωμένο γάλα και γαλακτοκομικά
• φρούτα και λαχανικά που ήρθαν σε επαφή με μολυσμένο νερό ή επιφάνειες
• επαφή με ερπετά, πουλερικά ή κατοικίδια και μετά φαγητό χωρίς πλύσιμο χεριών

Μπορεί επίσης να υπάρξει διασταυρούμενη επιμόλυνση: το ίδιο ξύλο κοπής ή μαχαίρι για ωμό κοτόπουλο και μετά για σαλάτα. Η μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο γίνεται κυρίως όταν δεν πλένονται σωστά τα χέρια μετά την τουαλέτα ή την αλλαγή πάνας.

Συμπτώματα και διάρκεια

Τα συμπτώματα εμφανίζονται συνήθως από λίγες ώρες έως λίγες ημέρες μετά την έκθεση (η NHS αναφέρει από 6 ώρες έως 6 ημέρες). Τα πιο συχνά είναι:

• διάρροια, που μπορεί να είναι υδαρής
• κοιλιακές κράμπες και πόνος
• ναυτία και έμετος
• πυρετός, ρίγος
• πονοκέφαλος και γενική κακουχία

Στους περισσότερους υγιείς ενήλικες η κατάσταση υποχωρεί μέσα σε λίγες ημέρες (συνήθως 4–7) χωρίς ειδική αντιμετώπιση. Το πραγματικό ρίσκο δεν είναι τόσο η λοίμωξη όσο η αφυδάτωση από τη διάρροια και τους εμετούς, ιδιαίτερα στα μικρά παιδιά και στους ηλικιωμένους.

Σαλμονέλα ή «απλή» γαστρεντερίτιδα;

Από τα συμπτώματα και μόνο δεν μπορούμε να ξεχωρίσουμε τη σαλμονέλα από άλλες γαστρεντερίτιδες (ιογενείς, από άλλα βακτήρια). Η διάγνωση γίνεται με εξέταση κοπράνων (καλλιέργεια) όταν ο γιατρός το κρίνει αναγκαίο, π.χ. σε βαριά συμπτώματα, αίμα στα κόπρανα, παρατεταμένη διάρκεια ή ευπαθείς ομάδες. Αν μετά από ένα γεύμα ή εκδήλωση αρρωστήσουν πολλά άτομα, αξίζει να ενημερωθεί και ο ΕΟΔΥ μέσω του γιατρού.

Τι μπορούμε να κάνουμε στο σπίτι

Η βασική φροντίδα στις ήπιες περιπτώσεις είναι η υποστήριξη του οργανισμού:

• Υγρά συχνά και σε μικρές γουλιές. Νερό, ελαφρύς ζωμός, αραιωμένοι χυμοί. Ο ΠΟΥ δίνει έμφαση στην αναπλήρωση υγρών και αλάτων όταν υπάρχει διάρροια.
• Διαλύματα ενυδάτωσης και ηλεκτρολύτες. Υπάρχουν προϊόντα με νάτριο, κάλιο και γλυκόζη σε ισορροπημένες αναλογίες. Στην κατηγορία ηλεκτρολύτες θα βρείτε διαφορετικές μορφές· ο φαρμακοποιός μπορεί να σας πει ποια ταιριάζει σε ενήλικα ή παιδί.
• Ξεκούραση και σταδιακή επιστροφή στη διατροφή με ελαφριά, εύπεπτα τρόφιμα μόλις περάσει η ναυτία.
• Παρακολούθηση θερμοκρασίας. Ένα αξιόπιστο θερμόμετρο βοηθά να καταγράφετε τον πυρετό και να τον αναφέρετε στον γιατρό, αν χρειαστεί.

Μην παίρνετε φάρμακα για τη διάρροια ή τον πυρετό «δοκιμαστικά» και μην δίνετε σε παιδιά οτιδήποτε χωρίς να ρωτήσετε πρώτα τον φαρμακοποιό ή τον ιατρό σας. Σε ορισμένες λοιμώξεις η άκριτη καταστολή της διάρροιας δεν ενδείκνυται. Τα προϊόντα ηλεκτρολυτών δεν θεραπεύουν τη λοίμωξη και δεν αντικαθιστούν τα υγρά ή την ιατρική συμβουλή· στα βρέφη και τα μικρά παιδιά η επιλογή γίνεται με καθοδήγηση γιατρού ή φαρμακοποιού.

Πώς την προλαμβάνουμε στην κουζίνα

Λίστα ελέγχου πριν το γεύμα

• Έπλυνα τα χέρια και τα σκεύη;
• Το ωμό κρέας δεν άγγιξε τρόφιμα που τρώγονται ωμά;
• Το φαγητό έχει ψηθεί πλήρως και σερβίρεται ζεστό;
• Τα περισσεύματα μπήκαν στο ψυγείο μέσα σε περίπου δύο ώρες;
• Αν υπάρχουν μωρά, έγκυες ή ηλικιωμένοι στο τραπέζι, απέφυγα ωμό αυγό και μη παστεριωμένα προϊόντα;

Πρόληψη της μετάδοσης στο σπίτι

Αν κάποιος στο σπίτι νοσεί, ξεχωριστή πετσέτα, συχνό πλύσιμο χεριών με σαπούνι, καθαρισμός τουαλέτας και επιφανειών και αποφυγή προετοιμασίας φαγητού για άλλους μέχρι να υποχωρήσουν τα συμπτώματα. Τα αλκοολούχα αντισηπτικά είναι χρήσιμα όταν δεν υπάρχει νερό, αλλά το σαπούνι και το νερό παραμένουν η πρώτη επιλογή σε γαστρεντερικές λοιμώξεις.

Πότε να δείτε γιατρό

Επικοινωνήστε με γιατρό χωρίς καθυστέρηση, ή πηγαίνετε στα επείγοντα, όταν υπάρχει κάποιο από τα παρακάτω:

• σημάδια αφυδάτωσης: έντονη δίψα, ξηρό στόμα, πολύ λίγα ή σκούρα ούρα, ζάλη, εξαιρετική κούραση, στα βρέφη στεγνές πάνες και βυθισμένη φοντανέλα
• αίμα ή βλέννα στα κόπρανα, ή μαύρα κόπρανα
• υψηλός πυρετός (ιδίως πάνω από 38,5 °C) ή πυρετός που επιμένει
• επίμονοι εμετοί που δεν επιτρέπουν να πιείτε υγρά
• έντονος ή επιδεινούμενος κοιλιακός πόνος
• συμπτώματα που διαρκούν πάνω από 7 ημέρες
• βρέφη, μικρά παιδιά, ηλικιωμένοι, έγκυες και άτομα με εξασθενημένο ανοσοποιητικό ή χρόνια νοσήματα, ακόμη και με ήπια συμπτώματα

Ο γιατρός θα αποφασίσει αν χρειάζεται εξέταση ή αγωγή. Δεν ξεκινάμε αγωγή μόνοι μας ούτε χρησιμοποιούμε υπολείμματα παλιών συνταγών.

Συχνές ερωτήσεις

Πόσο κρατά η σαλμονέλα;

Στους περισσότερους υγιείς ενήλικες τα συμπτώματα διαρκούν λίγες ημέρες, συνήθως 4 έως 7. Η κούραση και η μεταβολή στα κόπρανα μπορεί να επιμείνουν λίγο περισσότερο. Αν δεν υπάρχει βελτίωση σε μία εβδομάδα, χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση.

Είναι μεταδοτική από άνθρωπο σε άνθρωπο;

Ναι, μπορεί να μεταδοθεί μέσω μολυσμένων χεριών και επιφανειών, ιδίως σε οικογένειες και παιδικούς σταθμούς. Το καλό πλύσιμο χεριών μειώνει πολύ τον κίνδυνο. Τα βακτήρια μπορούν να αποβάλλονται με τα κόπρανα για εβδομάδες μετά την ύφεση των συμπτωμάτων.

Μπορώ να φάω κανονικά όταν έχω γαστρεντερίτιδα;

Μόλις υποχωρήσει η ναυτία, επιστρέψτε σταδιακά σε εύπεπτα τρόφιμα. Το σημαντικότερο είναι η επαρκής πρόσληψη υγρών. Δεν χρειάζεται παρατεταμένη νηστεία, ούτε όμως βαριά, λιπαρά γεύματα τις πρώτες ώρες.

Πρέπει να πάρω συμπλήρωμα προβιοτικών;

Δεν μπορούμε να υποσχεθούμε κάποιο αποτέλεσμα: για τα προβιοτικά δεν υπάρχει εγκεκριμένος ισχυρισμός υγείας της ΕΕ, ούτε για τη γαστρεντερίτιδα ούτε για την πρόληψή της. Αν ενδιαφέρεστε, μιλήστε με τον φαρμακοποιό σας· δείτε και τα προβιοτικά συμπληρώματα για να συγκρίνετε τα σκευάσματα.

Γιατί είναι πιο επικίνδυνη στα μωρά και στους ηλικιωμένους;

Γιατί χάνουν γρήγορα υγρά και έχουν μικρότερα αποθέματα, οπότε η αφυδάτωση εγκαθίσταται πιο εύκολα και μπορεί να γίνει σοβαρή. Σε αυτές τις ομάδες η ιατρική επικοινωνία πρέπει να γίνεται νωρίς.

Συμπέρασμα

Η σαλμονέλα συνήθως περνά με ξεκούραση και υγρά, αλλά απαιτεί προσοχή στην ενυδάτωση και σεβασμό στους κανόνες υγιεινής της κουζίνας. Αν έχετε απορίες για τη σωστή ενυδάτωση ή για το τι να έχετε στο φαρμακείο του σπιτιού, στείλτε μας μήνυμα και θα σας απαντήσουμε. Σε περίπτωση σοβαρών συμπτωμάτων μην περιμένετε: απευθυνθείτε στον γιατρό σας.

Πηγές

• ΕΟΔΥ – Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας, πληροφορίες για τις τροφιμογενείς λοιμώξεις και τη σαλμονέλωση (eody.gov.gr)
• World Health Organization (WHO), Salmonella (non-typhoidal) fact sheet
• NHS, Salmonella infection / Food poisoning (nhs.uk)
• EFSA – ECDC, European Union One Health Zoonoses Report