Κορτιζόλη: τι είναι, τι κάνει στον οργανισμό και πώς μετράται

Η κορτιζόλη λέγεται συχνά «ορμόνη του στρες», και στα social media της αποδίδονται όλα τα δεινά: κοιλιά, κόπωση, αϋπνία. Η αλήθεια είναι πιο σύνθετη. Η κορτιζόλη είναι απαραίτητη για τη ζωή, και το πρόβλημα προκύπτει μόνο όταν είναι πολύ χαμηλή ή πολύ υψηλή για μεγάλο διάστημα. Δείτε τι κάνει, πότε μετράται και τι μπορείτε πραγματικά να κάνετε.

Τι είναι η κορτιζόλη

Η κορτιζόλη είναι στεροειδής ορμόνη που παράγεται στον φλοιό των επινεφριδίων, δύο μικρών αδένων πάνω από τα νεφρά. Η παραγωγή της ρυθμίζεται από τον άξονα υποθαλάμου, υπόφυσης και επινεφριδίων. Έχει φυσιολογικό ημερήσιο ρυθμό: είναι ψηλότερη τις πρώτες πρωινές ώρες, μετά το ξύπνημα, και χαμηλώνει σταδιακά μέχρι το βράδυ.

Τι κάνει η κορτιζόλη στον οργανισμό

• Συμμετέχει στη ρύθμιση του μεταβολισμού της γλυκόζης και των λιπών.
• Συμβάλλει στη διατήρηση της αρτηριακής πίεσης.
• Ρυθμίζει τη φλεγμονώδη και ανοσολογική απόκριση.
• Βοηθά τον οργανισμό να ανταποκριθεί στο στρες, δηλαδή σε σωματική ή ψυχική πίεση.
• Επηρεάζει τον κύκλο ύπνου και εγρήγορσης.

Άρα η κορτιζόλη δεν είναι «κακή ορμόνη». Η άνοδός της σε κάποιες στιγμές είναι φυσιολογική και χρήσιμη, για παράδειγμα με το πρωινό ξύπνημα, την άσκηση ή μια έντονη εμπειρία.

Τι επηρεάζει τα επίπεδά της

Υψηλή κορτιζόλη: πότε είναι πρόβλημα

Η παρατεταμένη, έντονη αύξηση της κορτιζόλης μπορεί να οφείλεται σε νόσο, όπως το σύνδρομο Cushing, που προκαλείται από όγκο ή από μακροχρόνια χρήση κορτικοστεροειδών φαρμάκων. Τα συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν:

• αύξηση βάρους κυρίως στην κοιλιά και στο πρόσωπο, με λεπτά άκρα,
• ερυθρές ραβδώσεις στο δέρμα και εύκολο μελάνιασμα,
• υπέρταση και αυξημένη γλυκόζη,
• μυϊκή αδυναμία, κόπωση και διαταραχές διάθεσης,
• διαταραχές εμμήνου ρύσεως, ανάπτυξη τριχών στο πρόσωπο στις γυναίκες.

Χαμηλή κορτιζόλη

Η ανεπάρκεια των επινεφριδίων είναι σπάνια, αλλά σοβαρή. Τα συμπτώματα μπορεί να είναι έντονη κόπωση, απώλεια βάρους, χαμηλή πίεση, ναυτία, πόνος στην κοιλιά και σκούρα απόχρωση στο δέρμα. Απαιτεί αξιολόγηση από ενδοκρινολόγο.

Πώς μετράται η κορτιζόλη

Ο γιατρός επιλέγει την εξέταση ανάλογα με την υποψία:

• Αίμα (πρωινή κορτιζόλη): συνήθως μεταξύ 7 και 9 το πρωί, όταν τα επίπεδα είναι ψηλότερα.
• Σάλιο βράδυ: για την εκτίμηση της βραδινής πτώσης.
• Ούρα 24ώρου: αθροίζει την έκκριση σε μία ημέρα.
• Δοκιμασίες καταστολής ή διέγερσης: ειδικοί έλεγχοι που ζητούνται από ενδοκρινολόγο.

Μία μεμονωμένη τιμή εκτός ορίων δεν σημαίνει πάντα νόσο. Το στρες της αιμοληψίας, η ώρα, ο ύπνος και τα φάρμακα επηρεάζουν το αποτέλεσμα. Γι' αυτό τα αποτελέσματα ερμηνεύονται από γιατρό, μαζί με το ιστορικό και τα συμπτώματα. Πριν την εξέταση ρωτήστε αν πρέπει να διακόψετε κάποια αγωγή ή συμπλήρωμα, χωρίς να το κάνετε μόνοι σας.

Στρες και κορτιζόλη: τι μπορείτε να κάνετε

Στην καθημερινότητα, δεν μπορούμε να «ρυθμίσουμε» άμεσα την ορμόνη, αλλά μπορούμε να φροντίσουμε τον τρόπο ζωής που συνδέεται με το στρες:

• Ύπνος: σταθερές ώρες, σκοτεινό δωμάτιο, λιγότερη οθόνη το βράδυ.
• Σωματική δραστηριότητα: τακτική, μέτρια άσκηση, χωρίς υπερβολές που δεν αφήνουν χρόνο ανάρρωσης.
• Διατροφή: τακτικά γεύματα, επαρκής πρωτεΐνη και φυτικές ίνες, μέτρια καφεΐνη.
• Χαλάρωση: αναπνοή, διαλογισμός, περπάτημα, χρόνος με φίλους.
• Όριο στο αλκοόλ και στα ενεργειακά ποτά.

Συμπληρώματα και στρες: τι μπορούμε να πούμε

Δεν υπάρχει εγκεκριμένος ισχυρισμός ΕΕ/EFSA ότι κάποιο συμπλήρωμα μειώνει την κορτιζόλη, και δεν πρέπει να περιμένετε τέτοιο αποτέλεσμα από κανένα προϊόν. Υπάρχουν όμως εγκεκριμένοι ισχυρισμοί για θρεπτικά συστατικά: το μαγνήσιο συμβάλλει στη μείωση της κούρασης και της κόπωσης και στη φυσιολογική ψυχολογική λειτουργία, και οι βιταμίνες B6, B12, C και η νιασίνη συμβάλλουν επίσης στη φυσιολογική ψυχολογική λειτουργία. Μπορείτε να δείτε επιλογές στις κατηγορίες άγχος, στρες και αϋπνία και μαγνήσιο. Ένα συμπλήρωμα δεν αντικαθιστά τον ύπνο, την άσκηση ή την ιατρική εκτίμηση. Αν παίρνετε αγωγή ή είστε έγκυος, ρωτήστε πρώτα τον φαρμακοποιό. Τα βότανα που κυκλοφορούν για το στρες δεν έχουν εγκεκριμένους ισχυρισμούς υγείας.

Συχνά λάθη

• Να ζητάμε «εξέταση κορτιζόλης» χωρίς ένδειξη και να ανησυχούμε για μία οριακή τιμή.
• Να αγοράζουμε από το διαδίκτυο προϊόντα που υπόσχονται «μείωση της κορτιζόλης» ή «ορμονική εξισορρόπηση», χωρίς να στηρίζονται από εγκεκριμένο ισχυρισμό.
• Να διακόπτουμε μόνοι μας κορτικοστεροειδή θεραπεία: απαιτείται σταδιακή μείωση από τον γιατρό.
• Να αποδίδουμε σε «υψηλή κορτιζόλη» κάθε κόπωση ή αύξηση βάρους.

Συμβουλή φαρμακοποιού

Αν νιώθετε συνεχή κόπωση, αδυναμία συγκέντρωσης ή αϋπνία, ξεκινήστε από τα βασικά: ύπνο, διατροφή, κίνηση, και ένα γενικό check-up με τον γιατρό σας. Αξίζει να ελεγχθούν και άλλες πιθανές αιτίες, όπως η έλλειψη σιδήρου, ο θυρεοειδής ή η βιταμίνη D, με απλές εξετάσεις που ζητά ο γιατρός.

Πότε να δείτε γιατρό

• Ραγάδες, εύκολα μελανιάσματα, αύξηση βάρους στην κοιλιά και στο πρόσωπο με υπέρταση ή υψηλή γλυκόζη.
• Έντονη αδυναμία, ζάλη, χαμηλή πίεση, ναυτία, απώλεια βάρους ή σκουρόχρωμο δέρμα.
• Διαταραχές εμμήνου ρύσεως ή υπερτρίχωση χωρίς εμφανή αιτία.
• Μακροχρόνια χρήση κορτικοστεροειδών φαρμάκων με νέα συμπτώματα.
• Επίμονο άγχος, κατάθλιψη ή αϋπνία που επηρεάζει την καθημερινότητα.

Πηγές

• Endocrine Society: Hormone Health Network, Cortisol
• NHS: Cushing's syndrome, Addison's disease
• Ευρωπαϊκή Επιτροπή: Καν. 432/2012 (εγκεκριμένοι ισχυρισμοί υγείας)

Έχετε απορίες για το στρες και τα συμπληρώματα; Στείλτε μας μήνυμα και θα σας απαντήσει φαρμακοποιός.