Προβιοτικά: τι είναι, πότε τα παίρνουμε και πότε όχι

Εν συντομία: προβιοτικά είναι ζωντανοί μικροοργανισμοί που, όταν λαμβάνονται σε επαρκή ποσότητα, μπορεί να ωφελήσουν την υγεία (ορισμός FAO/ΠΟΥ). Η δράση τους εξαρτάται από το συγκεκριμένο στέλεχος. Στην ΕΕ δεν υπάρχει εγκεκριμένος ισχυρισμός υγείας για τα προβιοτικά ως ομάδα. Δεν ενδείκνυνται χωρίς ιατρική συμβουλή σε σοβαρή ανοσοκαταστολή, κεντρικό φλεβικό καθετήρα, πρόωρα βρέφη, βαριά νόσο και οξεία παγκρεατίτιδα.

Τα προβιοτικά είναι από τις πιο συχνές ερωτήσεις στο φαρμακείο: «Ποιο να πάρω; Πόσο καιρό; Με αντιβίωση; Μπορεί να με πειράξει;». Οι περισσότεροι άνθρωποι τα ανέχονται καλά, όμως δεν είναι για όλους και δεν είναι ένα προϊόν. Εδώ θα βρείτε τι ξέρουμε, τι δεν ξέρουμε, πώς να διαλέξετε και, εξίσου σημαντικό, πότε να μην τα πάρετε.

Τι είναι τα προβιοτικά

Κατά τον ορισμό του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας (FAO) και του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), προβιοτικά είναι ζωντανοί μικροοργανισμοί που, όταν χορηγούνται σε επαρκή ποσότητα, προσφέρουν όφελος στον ξενιστή. Στην πράξη είναι βακτήρια ή ζύμες. Η διεθνής επιστημονική ένωση ISAPP έχει επαναδιατυπώσει τον ορισμό το 2014, με την ίδια λογική: ζωντανοί μικροοργανισμοί, σε επαρκή ποσότητα και με τεκμηριωμένο όφελος για το συγκεκριμένο στέλεχος.

Ζωντανές καλλιέργειες υπάρχουν σε τρόφιμα με ζύμωση, όπως το γιαούρτι, το κεφίρ και ορισμένα μη παστεριωμένα προϊόντα ζύμωσης. Δεν είναι όμως κάθε ζυμωμένο τρόφιμο «προβιοτικό» με τη στενή έννοια: για να χαρακτηριστεί έτσι, πρέπει το στέλεχος να είναι ταυτοποιημένο και να υπάρχουν μελέτες για αυτό. Στα συμπληρώματα διατροφής τα προβιοτικά κυκλοφορούν ως κάψουλες, φακελάκια, σταγόνες ή μασώμενα.

Τι ισχύει για τους ισχυρισμούς υγείας στην ΕΕ

Για τα προβιοτικά ως ομάδα δεν υπάρχει εγκεκριμένος ισχυρισμός υγείας στην ΕΕ. Γι' αυτό, ένα συμπλήρωμα στην Ελλάδα δεν μπορεί νόμιμα να γράφει ότι «ενισχύει το ανοσοποιητικό» ή «ρυθμίζει το έντερο» επικαλούμενο το προβιοτικό. Ο μόνος σχετικός εγκεκριμένος ισχυρισμός αφορά τις ζωντανές καλλιέργειες του γιαουρτιού και του ζυμωμένου γάλακτος: «Οι ζωντανές καλλιέργειες στο γιαούρτι ή στο ζυμωμένο γάλα βελτιώνουν την πέψη της λακτόζης του προϊόντος σε άτομα που δυσκολεύονται να πέψουν τη λακτόζη». Ισχύει μόνο για γιαούρτι ή ζυμωμένο γάλα που περιέχει τουλάχιστον 10⁸ CFU ανά γραμμάριο ζωντανών καλλιεργειών Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus και Streptococcus thermophilus μέχρι τη λήξη, και όχι για συμπληρώματα προβιοτικών.

Στελέχη προβιοτικών: τι σημαίνουν τα ονόματα

Η ονομασία ενός προβιοτικού έχει τρία μέρη: γένος (π.χ. Lactobacillus), είδος (π.χ. rhamnosus) και στέλεχος (π.χ. GG). Τα αποτελέσματα των μελετών ισχύουν για το συγκεκριμένο στέλεχος και όχι για ολόκληρο το γένος. Αυτό είναι το πρώτο που ελέγχουμε στην ετικέτα.

Προβιοτικά και αντιβίωση

Η αντιβίωση που έχει συνταγογραφήσει ο γιατρός επηρεάζει και τα «καλά» βακτήρια του εντέρου. Για ορισμένα στελέχη υπάρχουν μελέτες σχετικά με τη διάρροια που συνδέεται με αντιβιοτικά. Τα αποτελέσματα εξαρτώνται από το στέλεχος και από τον πληθυσμό και δεν υπάρχει εγκεκριμένος ισχυρισμός υγείας. Πρακτικά:

• Μην σταματήσετε και μην αλλάξετε την αντιβίωση επειδή παίρνετε προβιοτικό. Την ολοκληρώνετε όπως την όρισε ο γιατρός.
• Κρατήστε απόσταση ωρών (συνήθως τουλάχιστον 2 ώρες, όπως συχνά προτείνουν οι κατασκευαστές) ανάμεσα στην αντιβίωση και στο προβιοτικό με βακτήρια. Η ζύμη S. boulardii δεν επηρεάζεται από τα αντιβακτηριακά (επηρεάζεται όμως από αντιμυκητιασικά).
• Συνεχίστε το προβιοτικό όσο αναγράφει η συσκευασία ή σας συμβούλεψε ο φαρμακοποιός.
• Αν εμφανιστεί έντονη ή επίμονη διάρροια κατά την αντιβίωση, ενημερώστε τον γιατρό και μην περιμένετε να τη λύσει το συμπλήρωμα.

Πώς διαλέγω προβιοτικό

1. Στέλεχος. Ψάξτε την ετικέτα για ολόκληρο το όνομα (γένος, είδος, στέλεχος). Αν γράφει μόνο «λακτοβάκιλλοι», έχετε λίγες πληροφορίες.
2. CFU (μονάδες σχηματισμού αποικιών). Δείχνει πόσα ζωντανά κύτταρα υπάρχουν. Συνήθως αναγράφονται δισεκατομμύρια ανά δόση. Περισσότερο δεν σημαίνει απαραίτητα καλύτερο· αυτό που μετρά είναι η ποσότητα που έχει μελετηθεί για το στέλεχος. Προσοχή να αναγράφονται τα CFU μέχρι τη λήξη και όχι μόνο κατά την παρασκευή.
3. Φύλαξη. Κάποια προϊόντα θέλουν ψυγείο, άλλα φυλάσσονται σε θερμοκρασία δωματίου. Ακολουθήστε τις οδηγίες και μην αφήνετε τη συσκευασία σε αυτοκίνητο το καλοκαίρι.
4. Για ποιον είναι. Υπάρχουν σκευάσματα για ενήλικες, για παιδιά και για βρέφη. Τα σκευάσματα για παιδιά έχουν συγκεκριμένες δόσεις και μορφές.
5. Λοιπά συστατικά. Ελέγξτε αλλεργιογόνα (γάλα, σόγια), γλυκαντικά και πρόσθετα, ειδικά σε παιδιά και σε άτομα με δυσανεξίες.

Δείτε τη γκάμα μας στα προβιοτικά συμπληρώματα και στα προβιοτικά για παιδιά. Αν ψάχνετε προβιοτικό για την κολπική χλωρίδα, διαβάστε πρώτα το σχετικό άρθρο μας, γιατί τα στελέχη και τα ερωτήματα είναι διαφορετικά.

Δόση και διάρκεια

Η δόση και η διάρκεια εξαρτώνται από το προϊόν και από τον σκοπό της χρήσης. Οι περισσότερες συσκευασίες προβλέπουν μία ή δύο δόσεις την ημέρα. Συχνά προτείνεται δοκιμή αρκετών εβδομάδων. Ακολουθήστε αυστηρά την ετικέτα και μην διπλασιάζετε τη δόση ελπίζοντας σε ταχύτερο αποτέλεσμα. Αν δεν δείτε αλλαγή σε εύλογο διάστημα, δεν συνεχίζουμε επ' αόριστον: ρωτήστε τον φαρμακοποιό.

Πότε δεν παίρνουμε προβιοτικά

Τα προβιοτικά είναι ζωντανοί μικροοργανισμοί. Σε ανθρώπους με ισχυρά ανοσοποιητικά συστήματα ο κίνδυνος είναι πολύ μικρός, όμως σε ορισμένες ομάδες έχουν αναφερθεί σοβαρές λοιμώξεις (π.χ. βακτηριαιμία ή μυκητιαιμία) και σε μία κλινική μελέτη αυξημένη θνησιμότητα. Για αυτές τις περιπτώσεις δεν παίρνουμε προβιοτικά χωρίς άδεια του θεράποντος γιατρού:

• Σοβαρή ανοσοκαταστολή: χημειοθεραπεία, μεταμόσχευση οργάνων ή μυελού, προχωρημένη HIV λοίμωξη, μακροχρόνια ισχυρή ανοσοκατασταλτική αγωγή.
• Κεντρικός φλεβικός καθετήρας: υπάρχει θεωρητικός κίνδυνος μόλυνσης του αίματος, ιδιαίτερα με τη ζύμη S. boulardii.
• Πρόωρα βρέφη και βρέφη χαμηλού βάρους: οι αρχές υγείας (π.χ. ο αμερικανικός FDA) έχουν προειδοποιήσει για σοβαρές, ακόμη και θανατηφόρες λοιμώξεις σε πρόωρα νεογνά που έλαβαν προβιοτικά. Η απόφαση για χορήγηση ανήκει αποκλειστικά στον νεογνολόγο ή τον παιδίατρο.
• Βαριά νόσος: νοσηλεία σε μονάδα εντατικής θεραπείας ή σοβαρή οξεία νόσος.
• Οξεία παγκρεατίτιδα (σοβαρή): στην τυχαιοποιημένη μελέτη PROPATRIA (2008) προβιοτικά σε προβλεπόμενη σοβαρή οξεία παγκρεατίτιδα συνδέθηκαν με αύξηση της θνησιμότητας.
• Βλάβη του εντερικού φραγμού ή πρόσφατη χειρουργική επέμβαση στο έντερο: ρωτήστε τον γιατρό.
• Βαλβιδοπάθειες καρδιάς ή άλλοι παράγοντες κινδύνου για ενδοκαρδίτιδα: ρωτήστε τον γιατρό.
• Αλλεργία σε κάποιο συστατικό του προϊόντος (π.χ. πρωτεΐνες γάλακτος, σόγια).

Για την εγκυμοσύνη και τον θηλασμό, τα συμπληρώματα που περιέχουν γνωστά στελέχη δεν συνδέονται με ιδιαίτερους κινδύνους στις μελέτες που υπάρχουν, όμως είναι καλό να τα συζητήσετε πρώτα με τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό σας.

Παρενέργειες

Στις πρώτες ημέρες μπορεί να εμφανιστούν φούσκωμα, αέρια ή ελαφρά αλλαγή στην κένωση. Συνήθως υποχωρούν καθώς το σώμα συνηθίζει. Αν επιμένουν πάνω από 1–2 εβδομάδες ή είναι έντονα, σταματήστε και ζητήστε συμβουλή. Σπάνια εμφανίζονται αλλεργικές αντιδράσεις, κυρίως από άλλα συστατικά του προϊόντος.

Πότε στον γιατρό

Επισκεφθείτε γιατρό αν:

• η διάρροια κρατά περισσότερο από 2–3 ημέρες (νωρίτερα σε βρέφη, μικρά παιδιά και ηλικιωμένους),
• υπάρχει αίμα ή βλέννα στα κόπρανα, υψηλός πυρετός ή έντονος κοιλιακός πόνος,
• εμφανίζονται σημάδια αφυδάτωσης (ξηροστομία, σκούρα ούρα, ζάλη, νωθρότητα),
• αλλάζουν ανεξήγητα οι συνήθειες του εντέρου και η αλλαγή επιμένει, ή υπάρχει απώλεια βάρους χωρίς λόγο,
• πάσχετε από σοβαρό νόσημα ή παίρνετε ανοσοκατασταλτικά και σκέφτεστε προβιοτικό,
• παρουσιάσετε πυρετό ή ρίγη μετά την έναρξη προβιοτικού, κυρίως αν έχετε καθετήρα.

Τα προβιοτικά δεν αντικαθιστούν τη διάγνωση και δεν θεραπεύουν εντερικές φλεγμονώδεις νόσους ή άλλες παθήσεις.

Η γνώμη του φαρμακοποιού

Αν είστε υγιής ενήλικας και σκέφτεστε να δοκιμάσετε προβιοτικό, επιλέξτε προϊόν με ταυτοποιημένο στέλεχος και σαφή ετικέτα και συζητήστε το με τον φαρμακοποιό σας· δεν υπάρχει εγκεκριμένος ισχυρισμός υγείας. Αν όμως ανήκετε σε κάποια από τις ομάδες που αναφέραμε, ο γιατρός αποφασίζει. Έχετε απορία; Στείλτε μας μήνυμα και θα σας απαντήσει φαρμακοποιός.

Συχνές ερωτήσεις

Πότε δεν πρέπει να παίρνουμε προβιοτικά;

Δεν τα παίρνουμε χωρίς ιατρική άδεια σε σοβαρή ανοσοκαταστολή, με κεντρικό φλεβικό καθετήρα, στα πρόωρα βρέφη, σε βαριά νόσο και σε σοβαρή οξεία παγκρεατίτιδα. Σε αλλεργία σε συστατικό του προϊόντος τα αποφεύγουμε επίσης.

Μπορώ να πάρω προβιοτικά με αντιβίωση;

Ναι, συνήθως. Κρατήστε περίπου 2 ώρες απόσταση από την αντιβίωση, αν το προβιοτικό περιέχει βακτήρια. Η ζύμη S. boulardii δεν επηρεάζεται από τα αντιβακτηριακά (επηρεάζεται όμως από αντιμυκητιασικά). Η αντιβίωση ολοκληρώνεται πάντα όπως την όρισε ο γιατρός.

Πότε είναι η καλύτερη ώρα της ημέρας;

Εξαρτάται από το προϊόν. Ορισμένα στελέχη λαμβάνονται με φαγητό, άλλα με άδειο στομάχι. Ακολουθήστε την ετικέτα και κρατήστε σταθερή ώρα, ώστε να μην το ξεχνάτε.

Τι σημαίνουν τα CFU στην ετικέτα;

Είναι οι μονάδες σχηματισμού αποικιών, δηλαδή πόσα ζωντανά κύτταρα περιέχει η δόση. Η σωστή ποσότητα εξαρτάται από το στέλεχος, γι' αυτό περισσότερα CFU δεν σημαίνουν πάντα καλύτερο προϊόν.

Υπάρχει εγκεκριμένος ισχυρισμός υγείας για τα προβιοτικά;

Όχι για τα προβιοτικά ως ομάδα στην ΕΕ. Υπάρχει εγκεκριμένος ισχυρισμός μόνο για τις ζωντανές καλλιέργειες του γιαουρτιού στην πέψη της λακτόζης του προϊόντος σε άτομα που δυσκολεύονται να την πέψουν.

Είναι ασφαλή τα προβιοτικά για τα παιδιά;

Σε υγιή παιδιά, τα σκευάσματα που προορίζονται για παιδιά συνήθως ανέχονται καλά. Για βρέφη, ιδίως πρόωρα, και για παιδιά με σοβαρή νόσο, αποφασίζει ο παιδίατρος.

Πηγές

• FAO/WHO, Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food (2002): who.int
• ISAPP, International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics: isappscience.org
• Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Μητρώο ισχυρισμών διατροφής και υγείας: ec.europa.eu
• EFSA, γνώμη για τον ισχυρισμό περί ζωντανών καλλιεργειών γιαουρτιού και λακτόζης (2010): efsa.europa.eu
• NCCIH (NIH), Probiotics: What You Need To Know: nccih.nih.gov
• NHS, Probiotics: nhs.uk
• U.S. FDA, προειδοποίηση για τη χρήση προβιοτικών σε πρόωρα βρέφη (2023): fda.gov
• Besselink et al., Lancet 2008 (μελέτη PROPATRIA): pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Οι πληροφορίες είναι γενικές και δεν αντικαθιστούν τη συμβουλή γιατρού ή φαρμακοποιού. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατο μιας ισορροπημένης και ποικίλης διατροφής και ενός υγιεινού τρόπου ζωής.