Τεστοστερόνη: τι είναι, φυσιολογικές τιμές και πώς επηρεάζεται

Η τεστοστερόνη είναι από τις πιο «γκουγκλαρισμένες» ορμόνες, και γύρω της κυκλοφορούν πολλοί μύθοι: τροφές που τη «σηκώνουν», χάπια που τη διπλασιάζουν, τιμές που όλοι πρέπει να έχουν. Ως φαρμακοποιός θέλω να σας δώσω καθαρή εικόνα: τι είναι, τι κάνει, ποιες είναι οι τιμές αναφοράς, τι μπορεί πραγματικά να επηρεάσει ο τρόπος ζωής και πότε χρειάζεται εξέταση από γιατρό.

Τι είναι η τεστοστερόνη

Είναι στεροειδής ορμόνη φύλου. Στους άνδρες παράγεται κυρίως στους όρχεις, ενώ σε μικρότερες ποσότητες παράγεται και στις γυναίκες (ωοθήκες, επινεφρίδια). Η παραγωγή ρυθμίζεται από τον υποθάλαμο και την υπόφυση. Οι τιμές είναι υψηλότερες το πρωί και μειώνονται σταδιακά με την ηλικία.

Τι κάνει στον οργανισμό

• Συμβάλλει στην ανάπτυξη των αρσενικών χαρακτηριστικών και στη σπερματογένεση.
• Επηρεάζει τη μυϊκή μάζα, την οστική πυκνότητα και την κατανομή του λίπους.
• Σχετίζεται με τη libido, τη διάθεση και τα επίπεδα ενέργειας, μαζί με πολλούς άλλους παράγοντες.
• Συμμετέχει στην παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων.

Φυσιολογικές τιμές: τι σημαίνουν τα ng/ml

Οι τιμές εκφράζονται σε ng/dl, ng/ml ή nmol/l και κάθε εργαστήριο έχει τα δικά του όρια αναφοράς. Η μετατροπή είναι απλή: 1 ng/ml ισούται με 100 ng/dl. Στις κατευθυντήριες οδηγίες της Αμερικανικής Ουρολογικής Εταιρείας (AUA) ως χαμηλή ολική τεστοστερόνη θεωρείται συνήθως τιμή κάτω από 300 ng/dl (δηλαδή 3 ng/ml), και μόνο όταν υπάρχουν και συμπτώματα και η μέτρηση επαναληφθεί. Η αιμοληψία γίνεται νωρίς το πρωί, νηστικός. Ενιαίο «φυσιολογικό εύρος» δεν υπάρχει· ο ορισμός εξαρτάται από το εργαστήριο και τον φορέα που εκδίδει τις οδηγίες (π.χ. AUA, Endocrine Society).

Μην ερμηνεύετε μόνοι σας το αποτέλεσμα: η ολική και η ελεύθερη τεστοστερόνη, η SHBG, η ηλικία και τα συμπτώματα πρέπει να εκτιμηθούν μαζί από ιατρό.

Πιθανά συμπτώματα χαμηλής τεστοστερόνης

Μειωμένη libido, στυτική δυσλειτουργία, κόπωση, μείωση μυϊκής μάζας, αύξηση λίπους, πτώση διάθεσης, ανάγκη για λιγότερο ξύρισμα. Όλα αυτά έχουν και πολλές άλλες αιτίες (ύπνος, στρες, θυρεοειδής, κατάθλιψη, φάρμακα), γι' αυτό τα συμπτώματα από μόνα τους δεν αποδεικνύουν χαμηλές τιμές.

Τι επηρεάζει τα επίπεδα στην καθημερινότητα

Βάρος και λίπος

Η παχυσαρκία, ειδικά η κοιλιακή, συνδέεται με χαμηλότερη τεστοστερόνη. Η απώλεια βάρους σε άτομα με περίσσεια βάρους μπορεί να βελτιώσει τις τιμές. Δείτε και την ενότητα για το χάσιμο βάρους.

Ύπνος

Ο χρόνιος περιορισμός του ύπνου συνδέεται με χαμηλότερες πρωινές τιμές. Οι ενήλικες χρειάζονται συνήθως τουλάχιστον 7 ώρες ύπνου (American Academy of Sleep Medicine)· είναι μια απλή και ανέξοδη αρχή.

Άσκηση

Η ενδυνάμωση με αντιστάσεις βοηθά τη μυϊκή μάζα και τον μεταβολισμό. Η υπερπροπόνηση χωρίς ανάπαυση μπορεί να έχει αντίθετο αποτέλεσμα. Δείτε τη σελίδα για την αύξηση μυϊκής μάζας.

Αλκοόλ, κάπνισμα, ουσίες

Η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ και η χρήση αναβολικών στεροειδών καταστέλλουν τη φυσική παραγωγή και μπορεί να προκαλέσουν μακροχρόνια προβλήματα γονιμότητας.

Φάρμακα και ασθένειες

Οπιοειδή, κορτικοστεροειδή, διαβήτης τύπου 2, νεφρική ή ηπατική νόσος και χρόνια νοσήματα μπορούν να επηρεάσουν τις τιμές. Γι' αυτό η εκτίμηση γίνεται πάντα από γιατρό.

Τροφές και συμπληρώματα: τι λέει η επιστήμη

Δεν υπάρχει τροφή που να «ανεβάζει» αποδεδειγμένα την τεστοστερόνη σε φυσιολογικά άτομα. Αυτό που βοηθά είναι μια ισορροπημένη, μεσογειακού τύπου διατροφή με επαρκή πρωτεΐνη, καλά λιπαρά (ελαιόλαδο, ξηροί καρποί, ψάρι) και αρκετά μικροθρεπτικά συστατικά.

Για τα συμπληρώματα, οι εγκεκριμένοι ισχυρισμοί της ΕΕ είναι συγκεκριμένοι: ο ψευδάργυρος συμβάλλει στη διατήρηση φυσιολογικών επιπέδων τεστοστερόνης στο αίμα και στη φυσιολογική γονιμότητα και αναπαραγωγή, και η βιταμίνη D συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία των μυών και στη διατήρηση φυσιολογικών οστών. Το μαγνήσιο συμβάλλει στη μείωση της κόπωσης και της κούρασης. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα συμπληρώματα αυξάνουν την τεστοστερόνη πάνω από το φυσιολογικό ή θεραπεύουν χαμηλές τιμές. Δείτε σχετικές θεματικές σελίδες: σεξουαλική υγεία, βιταμίνη D και μαγνήσιο. Σχετικό και το άρθρο μας συμπληρώματα για τη σεξουαλική τόνωση.

Προσοχή στα προϊόντα «booster» που υπόσχονται αύξηση τεστοστερόνης: μπορεί να περιέχουν μη δηλωμένες ουσίες. Αν παίρνετε φάρμακα ή έχετε πρόβλημα προστάτη, καρδιάς ή ήπατος, ζητήστε πρώτα συμβουλή.

Συχνά λάθη

• Να κάνετε εξέταση σε τυχαία ώρα της ημέρας και να ανησυχείτε για μία μόνο τιμή.
• Να ξεκινάτε «κουρές» με συμπληρώματα χωρίς εξέταση και χωρίς διάγνωση.
• Να αγοράζετε αναβολικά ή ορμόνες από το διαδίκτυο.
• Να αποδίδετε κάθε κόπωση ή χαμηλή διάθεση στην τεστοστερόνη, αγνοώντας ύπνο, στρες, θυρεοειδή, ανάγκη σε σίδηρο ή βιταμίνη D.

Πότε να πάτε στον γιατρό

• Αν έχετε επίμονη μείωση libido, στυτική δυσλειτουργία, έντονη κόπωση ή αλλαγές διάθεσης για πάνω από λίγες εβδομάδες.
• Αν υπάρχει δυσκολία στην τεκνοποίηση.
• Αν παρατηρείτε μείωση μυϊκής μάζας ή οστικό πόνο χωρίς εμφανή αιτία.
• Αν έχετε υπερβολική τριχοφυΐα, ακμή και διαταραχές κύκλου (γυναίκες), που μπορεί να σχετίζονται με υπερβολική παραγωγή ανδρογόνων.
• Αν έχετε κάνει χρήση αναβολικών και διαπιστώνετε συμπτώματα απόσυρσης.

Συχνές ερωτήσεις

Ποιες είναι οι φυσιολογικές τιμές σε ng/ml;

Εξαρτώνται από το εργαστήριο, την ηλικία και τη μέθοδο. Η AUA θεωρεί ως όριο για χαμηλή ολική τεστοστερόνη περίπου 300 ng/dl, δηλαδή 3 ng/ml, σε συνδυασμό με συμπτώματα. Η ερμηνεία ανήκει στον γιατρό.

Πώς αυξάνεται φυσιολογικά η τεστοστερόνη;

Δεν υπάρχει εγγύηση, αλλά ύπνος, διατήρηση υγιούς βάρους, ενδυνάμωση, περιορισμός αλκοόλ και ισορροπημένη διατροφή υποστηρίζουν τη φυσιολογική λειτουργία των ορμονών. Αν η τιμή είναι χαμηλή με συμπτώματα, η αντιμετώπιση αποφασίζεται από τον γιατρό.

Έχουν και οι γυναίκες τεστοστερόνη;

Ναι, σε μικρότερες ποσότητες. Η αυξημένη τιμή μπορεί να σχετίζεται με το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και απαιτεί ιατρική εκτίμηση.

Τι εξέταση χρειάζεται;

Συνήθως ολική τεστοστερόνη πρωινής αιμοληψίας, και ανάλογα με την περίπτωση SHBG, ελεύθερη τεστοστερόνη, LH και FSH. Τις εξετάσεις ορίζει ο γιατρός.

Τα φάρμακα χορηγούνται μόνο σύμφωνα με τις οδηγίες του γιατρού ή του φαρμακοποιού. Διαβάστε προσεκτικά το φύλλο οδηγιών χρήσης.

Πηγές

• American Urological Association (AUA): Evaluation and Management of Testosterone Deficiency, 2018 (τροποποίηση 2019).
• Endocrine Society: Testosterone Therapy in Men with Hypogonadism, Clinical Practice Guideline.
• NHS: Testosterone and Low testosterone (male hypogonadism).
• Mayo Clinic: Male hypogonadism, Symptoms and causes.
• EFSA / Ευρωπαϊκή Επιτροπή: Κανονισμός (ΕΕ) 432/2012, εγκεκριμένοι ισχυρισμοί για ψευδάργυρο, βιταμίνη D και μαγνήσιο.

Οι πληροφορίες έχουν ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστούν την ιατρική συμβουλή. Για ερωτήσεις σχετικά με συμπληρώματα, Στείλτε μας μήνυμα και θα σας απαντήσει φαρμακοποιός.