Λαγοκέφαλος: πού βρίσκεται, γιατί είναι επικίνδυνος, τι να κάνετε

Κάθε καλοκαίρι οι λαγοκέφαλοι γίνονται θέμα στις ελληνικές θάλασσες. Ψαράδες, κολυμβητές και παραθεριστές ρωτούν αν είναι επικίνδυνοι και τι να κάνουν. Η απάντηση σε μία πρόταση: ο λαγοκέφαλος δεν τρώγεται ποτέ, ούτε μαγειρεμένος, ούτε κατεψυγμένος, ούτε «καθαρισμένος».

Τι είναι ο λαγοκέφαλος

Ο λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus, αγγλικά silver-cheeked toadfish) είναι ψάρι της οικογένειας των φουσκοψαριών. Προέρχεται από την Ερυθρά Θάλασσα και μπήκε στη Μεσόγειο μέσω της διώρυγας του Σουέζ. Έχει εξαπλωθεί στην ανατολική Μεσόγειο και έχει εμφανιστεί και στις ελληνικές θάλασσες, κυρίως στο νότιο και ανατολικό Αιγαίο και στη Ρόδο, την Κρήτη και τα Δωδεκάνησα, με παρουσία που αναφέρεται σε όλο και περισσότερες περιοχές.

Πώς μοιάζει

• Ασημί-λευκή κοιλιά και πλευρές, πράσινο-καφέ ή γκριζωπή ράχη με μικρά σκούρα στίγματα.
• Κορμός επιμήκης, χωρίς λέπια, συχνά 30 έως 60 εκατοστά ή και περισσότερο.
• Τέσσερα συγχωνευμένα δόντια σαν ράμφος, πολύ σκληρά.
• Φουσκώνει όταν απειλείται.

Η αναγνώριση μπορεί να μπερδευτεί με άλλα φουσκοψάρια. Αν δεν είστε σίγουροι, αντιμετωπίστε το ψάρι ως επικίνδυνο και ρωτήστε το λιμεναρχείο ή υπηρεσία αλιείας.

Γιατί είναι επικίνδυνος: τετροδοτοξίνη

Το σώμα του περιέχει τετροδοτοξίνη, ισχυρή νευροτοξίνη. Βρίσκεται κυρίως στο συκώτι, τις ωοθήκες και άλλα όργανα, αλλά μπορεί να υπάρχει και στους μύες και το δέρμα. Η τοξίνη είναι θερμοσταθερή: το μαγείρεμα, το τηγάνισμα, το ψήσιμο, το ξίδι και η κατάψυξη δεν την καταστρέφουν. Δεν υπάρχει γνωστό αντίδοτο.

Συμπτώματα δηλητηρίασης

Εμφανίζονται συνήθως μέσα σε 10 λεπτά έως λίγες ώρες από την κατανάλωση:

• μούδιασμα ή μυρμήγκιασμα γύρω από το στόμα και τη γλώσσα,
• ναυτία, έμετος, κοιλιακός πόνος, διάρροια,
• ζάλη, πονοκέφαλος, αδυναμία, δυσκολία στο βάδισμα,
• μυϊκή αδυναμία που προχωρά, δυσκολία στην ομιλία και την κατάποση,
• δύσπνοια, πτώση πίεσης, και σε σοβαρές περιπτώσεις παράλυση και αναπνευστική ανεπάρκεια.

Η δηλητηρίαση είναι επείγον ιατρικό περιστατικό. Δεν περιμένουμε «να περάσει».

Τι να κάνετε αν φάγατε λαγοκέφαλο (ή υποψιάζεστε)

1. Καλέστε αμέσως το 166 (ΕΚΑΒ) ή το 112, ακόμη κι αν τα συμπτώματα είναι ήπια ή δεν έχουν ξεκινήσει.
2. Μην προκαλέσετε εμετό και μην δώσετε φαγητό ή ποτό, εκτός αν σας το πει το προσωπικό.
3. Μην αφήσετε το άτομο μόνο. Παρακολουθήστε την αναπνοή και την επαφή.
4. Κρατήστε το υπόλοιπο ψάρι ή φωτογραφία, ώστε να βοηθήσει στην αναγνώριση.
5. Ενημερώστε και όσους έφαγαν από το ίδιο γεύμα.
6. Το Κέντρο Δηλητηριάσεων μπορεί να δώσει οδηγίες, αλλά δεν αντικαθιστά το ΕΚΑΒ.

Δάγκωμα από λαγοκέφαλο

Το ράμφος του είναι πολύ ισχυρό και υπάρχουν αναφορές για δαγκώματα σε ψαράδες και κολυμβητές, με βαθιά τραύματα. Η δηλητηρίαση προκύπτει κυρίως από κατανάλωση, όχι από το δάγκωμα, αλλά το τραύμα χρειάζεται φροντίδα.

• Βγείτε από το νερό και ηρεμήστε.
• Πιέστε το τραύμα με καθαρή γάζα για να σταματήσει η αιμορραγία.
• Πλύντε με άφθονο καθαρό νερό και ήπιο αντισηπτικό διάλυμα, και καλύψτε με αποστειρωμένη γάζα.
• Ζητήστε ιατρική εκτίμηση, γιατί τα βαθιά τραύματα χρειάζονται συχνά ράμματα και ο έλεγχος του τετάνου πρέπει να είναι ενημερωμένος.

Για το σπίτι, το αυτοκίνητο ή το σκάφος, μπορείτε να βρείτε ένα βασικό σετ φροντίδας στις πρώτες βοήθειες. Για καθαρισμό και επίδεση, το φαρμακείο μπορεί να σας συμβουλεύσει, χωρίς όμως να αντικαθιστά την ιατρική φροντίδα.

Συμβουλές για ψαράδες και καταναλωτές

• Μην αγοράζετε ψάρι χωρίς σαφή ταυτότητα και ιχνηλασιμότητα από αξιόπιστο ψαράδικο ή ιχθυοπωλείο. Οι αρχές (π.χ. ΕΦΕΤ) συστήνουν να μην καταναλώνεται ο λαγοκέφαλος και έχουν εκδώσει σχετικές οδηγίες· ακολουθήστε τις ανακοινώσεις τους. Αν σας προσφέρουν «φθηνό ψάρι άγνωστου είδους», αρνηθείτε.
• Αν πιάσετε λαγοκέφαλο, μην τον φάτε και μην τον δώσετε σε άλλον. Χρησιμοποιήστε γάντια, αποφύγετε τα δάχτυλα κοντά στο στόμα του και ενημερώστε το λιμεναρχείο ή τις αρμόδιες αρχές.
• Μην τον πετάτε πίσω στη θάλασσα αν οι αρχές της περιοχής δίνουν άλλες οδηγίες. Ακολουθήστε τις τοπικές οδηγίες.
• Μην τον δώσετε σε σκύλους και γάτες: είναι επίσης επικίνδυνος για τα ζώα.
• Μην τον τεμαχίζετε, μην αφαιρείτε εσωτερικά όργανα και μην τον αφήνετε προσβάσιμο σε παιδιά.

Γιατί μας απασχολεί στην Ελλάδα

Τα είδη που εισέρχονται από την Ερυθρά Θάλασσα (λεσσεψιανοί μετανάστες) αλλάζουν τη σύνθεση των ψαριών στην ανατολική Μεσόγειο. Ο λαγοκέφαλος θεωρείται από τα πιο προβληματικά, τόσο για την υγεία όσο και για τα δίχτυα των ψαράδων, που συχνά καταστρέφει. Ο καλύτερος τρόπος προστασίας είναι η ενημέρωση: γνωρίζοντας την εικόνα και τον κίνδυνο, δεν θα βρεθείτε με κάποιο ψάρι στο πιάτο που δεν έπρεπε να φάτε.

Μύθοι και πραγματικότητα

Πότε να δείτε γιατρό

• Καλέστε 166 αμέσως αν υπάρχει μούδιασμα στο στόμα, αδυναμία, δυσκολία αναπνοής ή ομιλίας, ζάλη ή έμετος μετά από ψάρι ή θαλασσινό.
• Δάγκωμα με έντονη αιμορραγία που δεν σταματά.
• Βαθύ τραύμα, ιδίως στο χέρι ή το πόδι, ή τραύμα με σημεία μόλυνσης (ερυθρότητα, πύο, πυρετός).
• Αν δεν θυμάστε πότε κάνατε το τελευταίο αντιτετανικό εμβόλιο.

Πηγές

• ΕΦΕΤ: ανακοινώσεις για τα φουσκοψάρια και τη διάθεσή τους
• ΕΛΚΕΘΕ και ελληνικά ερευνητικά ιδρύματα: ενημέρωση για τα χωροκατακτητικά είδη της Μεσογείου
• EFSA: Scientific opinion on tetrodotoxin and analogues in marine bivalves and gastropods
• WHO / FAO: πληροφορίες για τις θαλάσσιες βιοτοξίνες

Έχετε απορία για τον εξοπλισμό πρώτων βοηθειών; Στείλτε μας μήνυμα. Σε περίπτωση επείγοντος, καλέστε πάντα το 166. Συμβουλευτείτε τον φαρμακοποιό ή τον ιατρό σας.