Δάγκωμα φιδιού: τι να κάνετε και τι να αποφύγετε

Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο, με τις βόλτες στη φύση, τις εκδρομές και τις δουλειές στον κήπο ή στο χωράφι, πολλοί αναρωτιούνται τι ακριβώς κάνουμε αν κάποιος δαγκωθεί από φίδι. Η καλή είδηση είναι ότι τα περισσότερα φίδια στη χώρα μας είναι αβλαβή για τον άνθρωπο. Η λιγότερο καλή είναι ότι υπάρχει και η δηλητηριώδης οχιά, και ότι τα λάθος «σπιτικά» μέτρα κάνουν συχνά περισσότερο κακό από το ίδιο το δάγκωμα. Σε αυτό το άρθρο, με τη ματιά του φαρμακοποιού, συνοψίζουμε τι προτείνουν οι επίσημοι φορείς, ώστε να ξέρετε τι να κάνετε όταν χρειαστεί.

Βασικό μήνυμα: ζητήστε αμέσως ιατρική βοήθεια

Αν υπάρχει δάγκωμα φιδιού και δεν είστε βέβαιοι ότι το φίδι είναι αβλαβές, καλέστε αμέσως το 166 (ΕΚΑΒ) ή το 112 και μεταβείτε σε νοσοκομείο. Η αξιολόγηση και η τυχόν ειδική θεραπεία γίνονται μόνο σε νοσοκομειακό περιβάλλον. Δεν υπάρχει προϊόν, βότανο ή συμπλήρωμα που να «εξουδετερώνει» δηλητήριο φιδιού.

Ποια φίδια στην Ελλάδα είναι επικίνδυνα;

Στην Ελλάδα ζουν αρκετά είδη φιδιών, αλλά το σημαντικότερο δηλητηριώδες για τον άνθρωπο είναι η οχιά (Vipera ammodytes), με άλλα είδη οχιάς να απαντώνται τοπικά. Τα περισσότερα υπόλοιπα είδη (π.χ. νερόφιδα, σαΐτες, δενδρογαλιές) δεν είναι επικίνδυνα. Επειδή η αναγνώριση είδους είναι δύσκολη, ειδικά υπό πίεση, η ασφαλής προσέγγιση είναι να αντιμετωπίζεται κάθε ύποπτο δάγκωμα ως επείγον.

Ο πίνακας είναι μόνο ενδεικτικός και δεν αρκεί για να αποκλείσετε οχιά. Μην προσπαθήσετε να πιάσετε ή να σκοτώσετε το φίδι για να το αναγνωρίσετε· αν μπορείτε με ασφάλεια, μια φωτογραφία από απόσταση αρκεί.

Πρώτες βοήθειες: τι κάνουμε βήμα προς βήμα

1. Απομακρυνθείτε από το φίδι σε ασφαλή απόσταση.
2. Καλέστε 166 ή 112 και πείτε πού βρίσκεστε.
3. Διατηρήστε την ηρεμία και καθησυχάστε τον πάσχοντα. Ο πανικός και η κίνηση επιταχύνουν την κυκλοφορία στο σώμα.
4. Ακινητοποιήστε το μέλος που δαγκώθηκε, σαν να είχε διάστρεμμα, με επίδεσμο ή ένα απλό νάρθηκα, χωρίς να σφίγγετε.
5. Βγάλτε δαχτυλίδια, ρολόγια, βραχιόλια και στενά ρούχα από την περιοχή, πριν αρχίσει το πρήξιμο.
6. Ξαπλώστε τον πάσχοντα και κρατήστε το μέλος ακίνητο και σε άνετη θέση. Οι οδηγίες για το ύψος του μέλους διαφέρουν, γι' αυτό ακολουθήστε όσα σας πουν στο ΕΚΑΒ.
7. Σημειώστε την ώρα του δαγκώματος και, αν θέλετε, σχεδιάστε με στυλό το όριο του πρηξίματος με ώρα, ώστε να βλέπει το προσωπικό την εξέλιξη.
8. Μεταφορά στο νοσοκομείο με όσο λιγότερη κίνηση του πάσχοντος γίνεται· αν δεν έρθει ασθενοφόρο, κάποιος άλλος να οδηγήσει.

Τι δεν πρέπει ποτέ να κάνετε

Πολλά από όσα ακούμε από παλιά θεωρούνται σήμερα επικίνδυνα ή άχρηστα. Οι ΠΟΥ και οι σύγχρονες οδηγίες πρώτων βοηθειών συμφωνούν σε αυτά:

• Όχι τουρνικέ ή σφιχτός δεσμός. Διακόπτει την κυκλοφορία και μπορεί να προκαλέσει σοβαρή βλάβη στο μέλος.
• Όχι τομή στο σημείο του δαγκώματος. Αυξάνει τον κίνδυνο αιμορραγίας και λοίμωξης.
• Όχι αναρρόφηση ή «ρούφηγμα» του δηλητηρίου, ούτε με το στόμα ούτε με αντλίες. Δεν αφαιρεί ουσιαστικά δηλητήριο και τραυματίζει τον ιστό.
• Όχι πάγος ή ψυχρά επιθέματα και όχι θερμές κομπρέσες.
• Όχι ηλεκτρικό σοκ, καυτηρίαση ή «σπιτικά αντίδοτα» με βότανα, ξίδι, αλάτι ή οινόπνευμα.
• Όχι αλκοόλ ή καφές στον πάσχοντα.
• Όχι πολλά φάρμακα «για τον πόνο» με δική σας πρωτοβουλία. Ρωτήστε τους επαγγελματίες υγείας τι είναι κατάλληλο.
• Όχι περπάτημα ή τρέξιμο αν δεν είναι απολύτως απαραίτητο.

Τι αναμένεται μετά το δάγκωμα

Στο σημείο του δαγκώματος μπορεί να εμφανιστούν πόνος, κοκκινίλα, οίδημα και μώλωπας, που σε περίπτωση οχιάς μπορούν να επεκταθούν στο μέλος μέσα σε ώρες. Γενικότερα συμπτώματα, όπως ναυτία, έμετος, ζάλη, εφίδρωση, πτώση πίεσης ή δυσκολία στην αναπνοή, δείχνουν σοβαρότερη κατάσταση. Ακόμη κι αν οι αρχικές εκδηλώσεις είναι ήπιες, τα συμπτώματα μπορούν να εξελιχθούν, γι' αυτό η παρακολούθηση στο νοσοκομείο είναι απαραίτητη. Εκεί γίνεται κλινική εξέταση, εργαστηριακός έλεγχος και, εφόσον κριθεί αναγκαίο, χορηγείται ειδική θεραπεία από τους γιατρούς. Ο γιατρός θα ελέγξει επίσης αν ο εμβολιασμός κατά του τετάνου είναι σε ισχύ.

Πρόληψη: πώς μειώνουμε τον κίνδυνο

• Φοράτε κλειστά παπούτσια και μακρύ παντελόνι σε φυσικό περιβάλλον, ιδίως σε θάμνους και πέτρες.
• Μην βάζετε τα χέρια σας σε τρύπες, σωρούς πέτρες ή ξύλων χωρίς να δείτε πρώτα.
• Περπατήστε με βήματα που «ακούγονται»· τα φίδια τείνουν να απομακρύνονται όταν νιώσουν δονήσεις.
• Χρησιμοποιείτε φακό τη νύχτα.
• Αν δείτε φίδι, κρατήστε απόσταση και αφήστε του διέξοδο φυγής. Τα περισσότερα δαγκώματα συμβαίνουν όταν επιχειρείται χειρισμός ή θανάτωση.
• Στα παιδιά εξηγήστε να μην πλησιάζουν και να ειδοποιούν έναν ενήλικα.

Τι να έχετε στο φαρμακείο εκδρομής

Δεν υπάρχει «κιτ δαγκώματος φιδιού» που να αντικαθιστά το νοσοκομείο. Ένα βασικό φαρμακείο εκδρομής, όμως, βοηθά στις πρώτες βοήθειες γενικά: ελαστικός επίδεσμος για ακινητοποίηση, γάζες, αντισηπτικό για τα γδαρσίματα και τις μικροεκδορές, γάντια μιας χρήσης και ισοθερμική κουβέρτα. Δείτε τα προϊόντα περιποίησης για πληγές και τραύματα και τα εντομοαπωθητικά για τις υπόλοιπες δραστηριότητες στην ύπαιθρο. Για τσιμπήματα εντόμων δείτε τα προϊόντα για τσιμπήματα και τσουρούφλισμα.

Πότε να πάτε στον γιατρό

Πάντα. Κάθε δάγκωμα φιδιού, ακόμα και όταν υποψιάζεστε ότι το φίδι ήταν αβλαβές, χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση. Καλέστε 166 ή 112 αμέσως αν υπάρχει:

• γρήγορα επεκτεινόμενο πρήξιμο ή έντονος πόνος,
• ζάλη, λιποθυμία, ναυτία ή έμετος,
• δυσκολία στην αναπνοή ή στην κατάποση, πρήξιμο προσώπου ή γλώσσας,
• αιμορραγία από το σημείο ή από αλλού,
• δάγκωμα σε παιδί, έγκυο ή άτομο με χρόνια νοσήματα.

Μην περιμένετε να δείτε «αν θα περάσει».

Συχνές ερωτήσεις

Τι κάνω αμέσως αν με δαγκώσει φίδι;

Απομακρυνθείτε από το φίδι, καλέστε 166 ή 112, μείνετε ήρεμοι και ακίνητοι, ακινητοποιήστε το μέλος και βγάλτε δαχτυλίδια ή ρολόγια. Μεταβείτε στο νοσοκομείο χωρίς να περπατάτε ή να τρέχετε περισσότερο απ' όσο χρειάζεται.

Πρέπει να ρουφήξω το δηλητήριο ή να κάνω τομή;

Όχι. Η αναρρόφηση και η τομή δεν βοηθούν και αυξάνουν τον κίνδυνο τραυματισμού και λοίμωξης. Το ίδιο ισχύει για τουρνικέ, πάγο και σπιτικά «αντίδοτα». Μόνο το νοσοκομείο μπορεί να αξιολογήσει και να αντιμετωπίσει σωστά το δάγκωμα.

Πρέπει να πιάσω το φίδι για να το δείξω στους γιατρούς;

Όχι, είναι επικίνδυνο. Αν μπορείτε με ασφάλεια, τραβήξτε μια φωτογραφία από απόσταση ή θυμηθείτε το χρώμα και το σχήμα του κεφαλιού. Οι γιατροί βασίζονται κυρίως στα συμπτώματα και την εξέταση.

Είναι όλα τα φίδια της Ελλάδας δηλητηριώδη;

Όχι. Η πλειονότητα είναι αβλαβής για τον άνθρωπο. Η οχιά είναι το βασικό είδος που χρειάζεται προσοχή. Επειδή η αναγνώριση είναι δύσκολη, κάθε ύποπτο δάγκωμα αντιμετωπίζεται ως επείγον.

Πηγές

• ΕΚΑΒ (Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας): οδηγίες πρώτων βοηθειών και αριθμός επείγουσας ανάγκης 166
• Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO): Snakebite envenoming, ενημερωτικό δελτίο και οδηγίες
• Εθνικό Σύστημα Υγείας του Ηνωμένου Βασιλείου (NHS): Snake and spider bites
• Mayo Clinic: Snakebites, first aid
• Εθνικό Κέντρο Δηλητηριάσεων (Κέντρο Δηλητηριάσεων Ελλάδας): γενικές οδηγίες

Οι πληροφορίες έχουν ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστούν την ιατρική συμβουλή ή την επείγουσα φροντίδα. Για ερωτήσεις σχετικά με το φαρμακείο εκδρομής σας, Στείλτε μας μήνυμα και θα σας απαντήσει φαρμακοποιός.